Prikaz zbirke „Da si dobra, i Bog bi te imao“: Okvir za produžetak vrste
Neretko se dešava da pisci u različitim fazama stvaralačkog puta koriste iste ili slične predloške koje osvetljavaju na drugačiji, neobičan ili neočekivan način. Tako dolaze do novih početaka i zametaka koji stvarajući autocitatnu i intertekstualnu vezu ne samo između različitih naslova već i različitih vrsta, rodova i žanrova, te, najzad, faza u opusu svojih stvaralaca. Upravo se to primećuje i poređenjem kratkih priča prošlogodišnje zbirke „Da si dobra, i Bog bi te imao“ Branka Anđića i njegovih ranijih dela.
U ovom razmatranju se najpre nameće roman „Veličina sveta“ (2008, dopunjeno izdanje 2020) u kom autor ispisuje ličnu, društvenu i, što je iz perspektive nove knjige i ključno, porodičnu istoriju o vezi pripovedača sa svojim ocem i sinom. Ova višegeneracijska priča odvija se iz ugla individue koja opisuje vreme koje provodi sa ocem, koji je u međuvremenu preminuo, te sinom, čija budućnost je tek pred njim, a životi trojice protagonista toliko su povezani da su drugi junaci – uključujući ključne figure majki i suprugâ, ali i manje važne članove porodice i društva – skoro potpuno zanemareni. Perspektivom tri istaknuta muškarca, uspostavlja se vertikala između različitih naraštaja i doba i pokazuje se da je u srži svakog istorijskog i društvenog narativa pojedinac i njegovo neposredno, porodično okruženje. Pored tog romana, nove priče stupaju u snažnu vezu sa onima iz zbirke „Veliko spremanje“ (2017) koje bi mogle da posluže kao epiloški nastavci nekih od ovih tekstova. To izdanje sabira celine o smrti i opraštanju od života, kao i o sudarima junaka sa najbližom okolinom, a kako je nekolicina vrlo obimnih priča iz tog izdanja, u neuobičajenom i nerazjašnjenom maniru, ponovljena ovde, ta dva naslova stupaju u još konkretniju vezu i ističu kontinuitet u radu ovog autora.
Zbirka „Da si dobra, i Bog bi te imao“ već podnaslovom „porodične priče“ upućuje čitaoca na osnovni tematski i idejni okvir koji pokreće njihovo pripovedanje i vodi ga u određenim pravcima. U središtu većine od ovih osamnaest priča je, dakle, dinamika porodice: supružnika, roditelja i dece, starijih i mlađih generacija. Anđić pokušava da uspostavi odnos dva antipoda, bilo da se radi o pojedincima koji ulaze u brak i nailaze na različita iskušenja, ili pak o ocu/majci i sinu/ćerci, a njegovi junaci kao da u svakom trenutku zauzimaju prostor u suprotnim uglovima bokserskog ringa i tokom godina i decenija zajedničkog života stupaju u čitav niz potresnih susreta koji ih vode napred. U tim susretima, njihova posvećenost drugim članovima porodice dovodi se u pitanje i tada nastaju promene koje menjaju i ostale aspekte svakodnevice i grade njihovu karakterizaciju, i unutar zasebnih pripovednih tekstova i unutar zbirke kao celine. Autor bira junake koji će čitaocima da ponude što širi, gotovo panoramski pogled na instituciju porodice u današnje vreme, i otud, premda se veći broj priča odigrava u savremenom Beogradu, ponekad odlazi u prošlost, do prve polovine 20. veka, kao i u udaljene krajeve poput Severne i Južne Amerike.
Junaci priča nisu istih godina, dolaze iz ponekad nespojivih društvenih staleža, bave se različitim zanimanjima i žive drugačije živote, ali lako je primetiti nekoliko tematskih osnova koje ih sve vežu i prirodno sabiraju u zbirku ovakvog karaktera. Najpre, radi se o zapitanosti o održivosti i utemeljenosti porodične sloge, privrženosti i ljubavi, odnosno onih osećanja koja bi trebalo da predstavljaju datost, ali u koja je veoma lako posumnjati. Anđić efektno nagoveštava trenutak u kom bi mogao da se desi razdor između dvoje ili više bliskih ljudi, kao i korake koji to početno udaljavanje vode sve dalje od prvobitne porodične harmonije i ličnog spokoja. Takođe, u značajnom delu priča uviđa se žal za ranijim vremenima i danima kada su junaci bili mladi, bezbrižni i, neretko, bez dece. Taj efekat ponekad se postiže primesama žanrovske književnosti (fantastike, trilera i horora), i dokazuje da su čak i prividno uspešni i uravnoteženi junaci pod stalnim uticajima neočekivane i iščašene sudbine. Najzad, upravo taj beg iz okvira porodičnog u okvir bračnog ili partnerskog života raste u suštinsku karakteristiku nemalog broja junaka koji su odgajani u društvu u kom deca nisu ništa drugo do sporedne figure u životu roditelja, često na granici smetnje ili nelagode – jedan od junaka ne misli o porodici kao o „preporučljivom vidu društvene organizacije, kao o osnovnoj društvenoj ćeliji, pa čak ni kao opšteprihvatljivom okviru za produžetak vrste, već pre svega kao estetskom upotpunjenju svog života“ – i stoga oni nastavljaju tu tradiciju i ponavljaju negativne obrasce ponašanja prethodnih naraštaja. Anđić ističe ove obrasce precizno i ironično, stajući na stranu onih koji su žrtve tog ponašanja i koji zaslužuju našu pažnju u istoj meri u kojoj verujemo da i mi zavređujemo pažnju ljudi oko sebe.
I pored određenih manjkavosti, stilskih neujednačenosti, ponavljanja starijih tekstova bez objašnjenja i pojedinih priča nižeg kvaliteta (Ugovor, Ne gazi mi cipele za ples i Sfinga), zbirka „Da si dobra, i Bog bi te imao“ predstavlja napredak u pripovednom opusu Branka Anđića. Štaviše, ona rekapitulira ranija i anticipira naredna dela koja bi, ukoliko ponove kvalitet najuspelijih priča (Vajs, Mesara Bambi i Sveta – Drumska Sablast), mogla da očekuju zavidan čitalački prijem i kritičarsku recepciju.
Autor: Dragan Babić
Izvor: Politika, Kulturni dodatak
U ovom razmatranju se najpre nameće roman „Veličina sveta“ (2008, dopunjeno izdanje 2020) u kom autor ispisuje ličnu, društvenu i, što je iz perspektive nove knjige i ključno, porodičnu istoriju o vezi pripovedača sa svojim ocem i sinom. Ova višegeneracijska priča odvija se iz ugla individue koja opisuje vreme koje provodi sa ocem, koji je u međuvremenu preminuo, te sinom, čija budućnost je tek pred njim, a životi trojice protagonista toliko su povezani da su drugi junaci – uključujući ključne figure majki i suprugâ, ali i manje važne članove porodice i društva – skoro potpuno zanemareni. Perspektivom tri istaknuta muškarca, uspostavlja se vertikala između različitih naraštaja i doba i pokazuje se da je u srži svakog istorijskog i društvenog narativa pojedinac i njegovo neposredno, porodično okruženje. Pored tog romana, nove priče stupaju u snažnu vezu sa onima iz zbirke „Veliko spremanje“ (2017) koje bi mogle da posluže kao epiloški nastavci nekih od ovih tekstova. To izdanje sabira celine o smrti i opraštanju od života, kao i o sudarima junaka sa najbližom okolinom, a kako je nekolicina vrlo obimnih priča iz tog izdanja, u neuobičajenom i nerazjašnjenom maniru, ponovljena ovde, ta dva naslova stupaju u još konkretniju vezu i ističu kontinuitet u radu ovog autora.
Zbirka „Da si dobra, i Bog bi te imao“ već podnaslovom „porodične priče“ upućuje čitaoca na osnovni tematski i idejni okvir koji pokreće njihovo pripovedanje i vodi ga u određenim pravcima. U središtu većine od ovih osamnaest priča je, dakle, dinamika porodice: supružnika, roditelja i dece, starijih i mlađih generacija. Anđić pokušava da uspostavi odnos dva antipoda, bilo da se radi o pojedincima koji ulaze u brak i nailaze na različita iskušenja, ili pak o ocu/majci i sinu/ćerci, a njegovi junaci kao da u svakom trenutku zauzimaju prostor u suprotnim uglovima bokserskog ringa i tokom godina i decenija zajedničkog života stupaju u čitav niz potresnih susreta koji ih vode napred. U tim susretima, njihova posvećenost drugim članovima porodice dovodi se u pitanje i tada nastaju promene koje menjaju i ostale aspekte svakodnevice i grade njihovu karakterizaciju, i unutar zasebnih pripovednih tekstova i unutar zbirke kao celine. Autor bira junake koji će čitaocima da ponude što širi, gotovo panoramski pogled na instituciju porodice u današnje vreme, i otud, premda se veći broj priča odigrava u savremenom Beogradu, ponekad odlazi u prošlost, do prve polovine 20. veka, kao i u udaljene krajeve poput Severne i Južne Amerike.
Junaci priča nisu istih godina, dolaze iz ponekad nespojivih društvenih staleža, bave se različitim zanimanjima i žive drugačije živote, ali lako je primetiti nekoliko tematskih osnova koje ih sve vežu i prirodno sabiraju u zbirku ovakvog karaktera. Najpre, radi se o zapitanosti o održivosti i utemeljenosti porodične sloge, privrženosti i ljubavi, odnosno onih osećanja koja bi trebalo da predstavljaju datost, ali u koja je veoma lako posumnjati. Anđić efektno nagoveštava trenutak u kom bi mogao da se desi razdor između dvoje ili više bliskih ljudi, kao i korake koji to početno udaljavanje vode sve dalje od prvobitne porodične harmonije i ličnog spokoja. Takođe, u značajnom delu priča uviđa se žal za ranijim vremenima i danima kada su junaci bili mladi, bezbrižni i, neretko, bez dece. Taj efekat ponekad se postiže primesama žanrovske književnosti (fantastike, trilera i horora), i dokazuje da su čak i prividno uspešni i uravnoteženi junaci pod stalnim uticajima neočekivane i iščašene sudbine. Najzad, upravo taj beg iz okvira porodičnog u okvir bračnog ili partnerskog života raste u suštinsku karakteristiku nemalog broja junaka koji su odgajani u društvu u kom deca nisu ništa drugo do sporedne figure u životu roditelja, često na granici smetnje ili nelagode – jedan od junaka ne misli o porodici kao o „preporučljivom vidu društvene organizacije, kao o osnovnoj društvenoj ćeliji, pa čak ni kao opšteprihvatljivom okviru za produžetak vrste, već pre svega kao estetskom upotpunjenju svog života“ – i stoga oni nastavljaju tu tradiciju i ponavljaju negativne obrasce ponašanja prethodnih naraštaja. Anđić ističe ove obrasce precizno i ironično, stajući na stranu onih koji su žrtve tog ponašanja i koji zaslužuju našu pažnju u istoj meri u kojoj verujemo da i mi zavređujemo pažnju ljudi oko sebe.
I pored određenih manjkavosti, stilskih neujednačenosti, ponavljanja starijih tekstova bez objašnjenja i pojedinih priča nižeg kvaliteta (Ugovor, Ne gazi mi cipele za ples i Sfinga), zbirka „Da si dobra, i Bog bi te imao“ predstavlja napredak u pripovednom opusu Branka Anđića. Štaviše, ona rekapitulira ranija i anticipira naredna dela koja bi, ukoliko ponove kvalitet najuspelijih priča (Vajs, Mesara Bambi i Sveta – Drumska Sablast), mogla da očekuju zavidan čitalački prijem i kritičarsku recepciju.
Autor: Dragan Babić
Izvor: Politika, Kulturni dodatak
